PGT ve NGS Nedir? Tüp Bebekte Genetik Testler ve Embriyo Seçimi

Günümüzde yardımcı reproduktif teknolojilerdeki (üreme teknolojileri) hızlı gelişmeler, çocuk sahibi olma hayali kuran çiftler için başarı şansını artırırken, gebelik sürecini çok daha güvenli hale getirmektedir. Tüp bebek (IVF) tedavisinde başarıyı doğrudan etkileyen en önemli adımlardan biri, anne adayının rahmine transfer edilecek en sağlıklı ve potansiyeli en yüksek embriyonun seçilmesidir. Kısacası tüp bebek tedavisinde embriyo seçimi, tedavinin en önemli aşamalarından biridir. Embriyonun mikroskop altında görülen gelişimi ve morfolojik özellikleri önemli olmakla birlikte, yalnızca dış görünüşüne bakarak kromozom yapısı hakkında kesin bilgi sahibi olmak mümkün değildir. Günümüzde gelişen genetik teknolojiler sayesinde, uygun durumlarda embriyodan alınan küçük bir hücre örneği incelenerek kromozom sayısı ve bazı genetik özellikler hakkında bilgi elde edilebilmektedir. Bu amaçla kullanılan yöntemlerden biri Preimplantasyon Genetik Test (PGT), genetik analizde kullanılan ileri teknolojilerden biri ise Yeni Nesil Dizileme (NGS) yöntemidir.

PGT nedir?

PGT, Preimplantation Genetic Testing, yani preimplantasyon genetik test anlamına gelir. PGT, tüp bebek laboratuvar ortamında döllenerek gelişen embriyolardan, henüz rahim içine transfer edilmeden önce genetik inceleme yapmak amacıyla hücre biyopsisi alınması işlemidir. PGT’nin farklı türleri bulunmaktadır:

PGT-A

Aneuploidy, yani kromozom sayısındaki anormalliklerin değerlendirilmesi amacıyla yapılır. İnsanlarda normalde 23 çift kromozom bulunur. Embriyoda kromozomların eksik veya fazla olması, gebeliğin oluşamamasına, gebelik kaybına veya bazı kromozomal hastalıklara yol açabilir.

PGT-M

Tek gen hastalıklarının belirlenmesine yönelik testtir. Örneğin ailede bilinen kalıtsal bir hastalık veya belirli bir genetik mutasyon varsa, embriyolar bu hastalık açısından değerlendirilebilir. Örneğin: ailede kistik fibrozis, akdeniz anemisi (talasemi), Hemofili A (Faktör VIII eksikliği), Hemofili B (Faktör IX eksikliği) veya SMA gibi spesifik genetik hastalıklar varsa, bu hastalıkların embriyoya geçişini engellemek için yapılabilmektedir.

PGT-SR

Kromozomlarda yapısal değişiklik bulunan çiftlerde kullanılır. Özellikle dengeli translokasyon veya inversiyon gibi kromozomal düzenlenmelerin bulunduğu durumlarda embriyoların değerlendirilmesinde kullanılabilir. Bu nedenle “PGT yaptırmak” tek başına yeterli bir tanımlama değildir. Hangi PGT testinin yapılacağı, çiftin genetik ve klinik özelliklerine göre belirlenir. ESHRE, PGT-A, PGT-M ve PGT-SR’yi farklı klinik amaçlara yönelik ayrı test grupları olarak tanımlamaktadır.

NGS nedir?

NGS, Next Generation Sequencing – Yeni Nesil Dizileme anlamına gelir. NGS, DNA’nın çok sayıda bölgesinin aynı anda ve yüksek kapasitede analiz edilmesini sağlayan gelişmiş bir genetik analiz teknolojisidir. PGT-A kapsamında NGS kullanıldığında temel olarak embriyodan alınan hücrelerde kromozomların sayısal durumu değerlendirilir. Burada önemli bir ayrım vardır: NGS bir PGT türü değildir. NGS, PGT sırasında kullanılabilecek genetik analiz teknolojilerinden biridir. Başka bir ifadeyle:

• PGT = neyi araştırdığımız
• NGS = bunu araştırmak için kullandığımız teknolojilerden biri

şeklinde düşünülebilir.

PGT-A ve NGS nasıl uygulanır?

PGT-A süreci genel olarak şu aşamalardan oluşur:

1. IVF tedavisi uygulanır. Yumurtalar toplanır ve laboratuvarda sperm ile döllenme sağlanır.
2. Embriyolar blastokist aşamasına kadar geliştirilir. Genellikle embriyonun gelişiminin 5.–6. günlerinde biyopsi anına kadar bakımı yapılır.
3. Embriyodan biyopsi alınır. Blastokistin dış hücre tabakasından, yani gelecekte plasentanın oluşumuna katkıda bulunacak trophektoderm hücrelerinden küçük bir örnek alınır.
4. Embriyo dondurulur. Biyopsi sonrasında embriyo genellikle tek tek vitrifiye edilerek saklanır.
5. Hücre örneğinin genetik analizi yapılır. Laboratuvarda DNA çoğaltılır ve uygun teknoloji kullanılarak analiz gerçekleştirilir.
6. Sonuçlar değerlendirilir. Embriyoların kromozomal sonuçlarına göre transfer planlaması yapılabilir.
7. Sağlıklı embriyoların rahim içine transferi yapılır. Dondurulmuş embriyoların, rahim içine transferi için kadında tedaviler ve laboratuvarda hazırlıklar yapılır.

PGT laboratuvarlarının çalışma protokolleri kullanılan yönteme göre farklılık gösterebilir. ESHRE, embriyo biyopsisi ve genetik analiz süreçlerinde standardizasyon ve kalite kontrolünün önemini vurgulamaktadır.

PGT-A gebelik şansını artırır mı?

Bu soru, PGT-A hakkında en çok merak edilen konulardan biridir. PGT-A’nın temel amacı embriyoları “daha güçlü” hale getirmek değildir. Embriyonun kromozomal yapısı hakkında transfer öncesinde bilgi sağlayarak embriyo seçimine yardımcı olmaktır. Kromozomal olarak normal görünen, yani euploid olarak değerlendirilen bir embriyonun transfer edilmesi bazı hastalarda tedavi planlamasını kolaylaştırabilir. Ancak PGT-A sonucunda euploid olduğu bildirilen bir embriyonun kesin olarak gebelik oluşturacağı veya canlı doğumla sonuçlanacağı anlamına gelmez. Çünkü implantasyon;

• embriyonun genetik özellikleri,
• embriyo gelişimi,
• endometrium,
• rahim anatomisi,
• hormonal ortam,
• embriyo-endometrium etkileşimi

gibi birçok faktöre bağlıdır. ASRM’nin 2024 PGT-A değerlendirmesine göre, PGT-A’nın tüm IVF hastalarında rutin bir test olarak canlı doğum oranını artırdığı gösterilmiş değildir. Özellikle iyi prognozlu hastalarda yapılan bazı çok merkezli randomize çalışmalar, PGT-A ile konvansiyonel IVF arasında kümülatif gebelik sonuçları açısından belirgin bir üstünlük göstermemiştir. Bu nedenle PGT-A’nın her hastaya otomatik olarak uygulanması yerine kişiye özel değerlendirilmesi daha doğru bir yaklaşımdır.

PGT-A kimler için düşünülebilir?

PGT-A bazı hastalarda özellikle gündeme gelebilir. Örneğin;

• ileri kadın yaşı,
• tekrarlayan gebelik kayıpları,
• tekrarlayan implantasyon başarısızlığı,
• daha önce kromozomal olarak anormal embriyo öyküsü,
• daha önce genetik veya sayısal kromozom bozukluğu olan gebelik veya çocuk geçmişi,
• çok sayıda blastokistin bulunduğu ve embriyo seçiminin önemli olduğu bazı diğer durumlar,
• Şiddetli erkek infertilitesi / faktörü: Sperm sayı veya DNA hasarına bağlı kromozomal risk şüphesi bulunan durumlar,

PGT-A açısından değerlendirilebilir. Ancak bu durumların her birinde PGT-A’nın mutlaka uygulanması gerektiği anlamına gelmez. Karar verilirken hastanın yaşı, yumurtalık rezervi, beklenen embriyo sayısı, önceki IVF sonuçları ve çiftin genetik özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.

PGT sonucunda “euploid” embriyo ne demektir?

Euploid embriyo, test edilen kromozomlar açısından beklenen kromozom sayısına sahip olduğu değerlendirilen embriyodur. Aneuploid embriyo ise kromozomlardan bir veya daha fazlasının sayısal olarak normalden farklı olduğu embriyodur. Bununla birlikte PGT-A sonucunun bir “genetik olarak tamamen sağlıklı embriyo” raporu olmadığını bilmek önemlidir. PGT-A esas olarak kromozom sayısal durumunu değerlendiren bir testtir. Her türlü genetik hastalığı veya embriyonun ileride karşılaşabileceği tüm sağlık sorunlarını göstermez.

Mozaik embriyo nedir?

PGT-A sırasında bazen mozaik olarak raporlanan embriyolarla karşılaşılabilir. Bu sonuç, biyopsi örneğinde hem normal, hemde anormal kromozom yapısına sahip hücrelerin birlikte bulunduğunu düşündürür. Mozaik sonuçların yorumlanması oldukça karmaşıktır ve kullanılan laboratuvar yöntemi, biyopsi örneği ve raporlama kriterleri önem taşır. Bu nedenle mozaik embriyolar için karar, yalnızca rapordaki tek bir ifadeye bakılarak verilmemeli; Tıbbi genetik bölümünün uzmanları ve deneyimli bir tüp bebek ekibinin birlikte değerlendirmesi ile yapılmalıdır. ESHRE, kromozomal mozaiklik konusunda embriyo biyopsisi, testin yöntemi ve sonuçlarının yorumlanmasının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

PGT bebeğin genetik olarak tamamen sağlıklı olduğunu garanti eder mi?

Hayır. Bu, PGT konusunda bilinmesi gereken en önemli noktalardan biridir. PGT belirli genetik veya kromozomal özellikleri değerlendirmek için kullanılan bir testtir. Testin kapsamı dışında kalan genetik değişiklikleri veya gebelik sırasında ortaya çıkabilecek tüm sorunları göstermez. Bu nedenle PGT uygulanmış bir gebelikte de gebelik sürecindeki standart prenatal takip ve uygun durumlarda prenatal tanı/tarama yöntemleri önemini korur.

PGT ve NGS neden önemli?

Genetik teknolojilerin gelişmesi, tüp bebek tedavisinde embriyo seçiminde yeni olanaklar sağlamıştır. Ancak teknolojinin gelişmesi, her hastanın mutlaka bu testlerden fayda göreceği anlamına gelmez. Doğru hastada, doğru testin, doğru zamanda kullanılması önemlidir. Bu nedenle PGT-A ve NGS kararının yalnızca “daha ileri teknoloji” olduğu için verilmesi yerine, hastanın klinik durumuyla birlikte değerlendirilmesi gerekir.

UMAY Tüp Bebek Merkezi’nde yaklaşımımız

UMAY Tüp Bebek Merkezi olarak genetik testleri yalnızca teknolojik bir seçenek olarak değil, kişiye özel tedavi planının bir parçası olarak değerlendiriyoruz. Hastanın yaşı, yumurtalık rezervi, embriyo gelişimi, önceki gebelik ve IVF öyküsü, ailede bilinen genetik hastalıklar ve mevcut embriyo sayısı birlikte değerlendirilerek PGT’nin gerekli olup olmadığı konusunda karar veriyoruz. Amacımız her hastaya en fazla testi uygulamak değil; doğru hastaya, doğru testi, doğru zamanda uygulamaktır. Çünkü tüp bebek tedavisinde teknoloji çok değerlidir. Ancak teknolojinin gerçek değeri, doğru klinik kararla birlikte kullanıldığında ortaya çıkar.

UMAY Tüp Bebek Merkezi

Bilimsel yaklaşım. Kişiye özel embriyo değerlendirmesi. Güven veren bir tedavi süreci.